Święty Damazy I – papież, który ocalił pamięć o męczennikach i umocnił fundamenty nauki Kościoła
Postać św. Damazego I, papieża żyjącego w IV wieku, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii Kościoła. Jego pontyfikat przypadał na czas, w którym chrześcijaństwo przechodziło z epoki prześladowań do epoki wolności, a jednocześnie musiało stawić czoła sporom doktrynalnym i wyzwaniom organizacyjnym rodzącego się Kościoła powszechnego. Damazy – wspominany w liturgii 11 grudnia – zapisał się jako obrońca ortodoksji, opiekun pamięci o męczennikach oraz patron ładu liturgicznego i biblijnego, którego dzieło naznaczyło dzieje Kościoła na stulecia.
Życie i wybór na Stolicę Piotrową: pontyfikat w burzliwych czasach
Urodzony około 305 roku w Hiszpanii, w rodzinie chrześcijańskiej osiadłej później w Rzymie, Damazy od młodości był związany z życiem Kościoła. Tradycja liturgiczna i źródła biograficzne podkreślają, że jeszcze przed wyborem na papieża pełnił funkcję diakona oraz opiekuna jednego z rzymskich kościołów tytularnych. W roku 366 został wybrany na następcę Liberiusza, jednak jego wybór wywołał spór, którego tłem były podziały doktrynalne i polityczne w Rzymie po soborze nicejskim. Mimo napięć – szczególnie konfliktu z antypapieżem Ursynem – Damazy objął urząd, a jego pontyfikat wkrótce przyniósł stabilizację.
Martyrologium Romanum opisuje go jako „papieża, który odznaczał się gorliwością w obronie wiary i szczególną troską o kult świętych męczenników”, wskazując, że przez całe swoje życie pozostawał wierny tradycji apostolskiej.
Obrońca ortodoksji i uczestnik wielkich debat IV wieku
Jednym z największych wyzwań, przed jakimi stanął Damazy, były spory doktrynalne wynikające z szerzącego się arianizmu i różnic interpretacyjnych dotyczących osoby Chrystusa. Jego pontyfikat przypadał na okres formowania się kluczowych elementów chrystologii i pneumatologii. Damazy bronił postanowień Soboru Nicejskiego, sprzeciwiał się wszystkim próbom podważania boskości Syna i Ducha Świętego, a także wspierał teologów, którzy odegrali fundamentalną rolę w wypracowaniu jedności doktrynalnej.
To właśnie za jego pontyfikatu biskupi Zachodu potwierdzili nicejskie wyznanie wiary, a Rzym stał się ośrodkiem stabilizującym naukę Kościoła w obliczu kontrowersji. Papież prowadził korespondencję z Kościołami wschodnimi, a dzięki jego inicjatywom wzmocniono świadomość prymatu Stolicy Apostolskiej jako punktu odniesienia w sporach doktrynalnych.
Opiekun pamięci męczenników: narodziny duchowej topografii Rzymu
Najbardziej widocznym znakiem pontyfikatu Damazego jest jego oddanie kultowi męczenników. Brewiarz Rzymski wskazuje, że papież „odnowił, uporządkował i rozbudował miejsca kultu męczenników, pragnąc, aby ich świadectwo było żywe w Kościele”.
Damazy zainicjował systematyczne badanie i identyfikację grobów męczenników w rzymskich katakumbach. Odsłaniał, restaurował i upiększał miejsca pochówku, nadając im charakter sanktuaryjny. Dzięki niemu powstała swoista „geografia świętości” podziemnego Rzymu. Na nagrobkach umieszczał inskrypcje – tzw. carmen Damasianum – krótkie utwory poetyckie wychwalające cnoty męczenników, ukazujące ich jako wzór wiary i odwagi.
Historycy Kościoła podkreślają, że pontyfikat Damazego był przełomowy dla rozwoju kultu świętych. To on wprowadził klarowną strukturę wspomnień liturgicznych, ustalił lokalizacje najważniejszych miejsc pielgrzymkowych i nadał katakumbom kształt, który znamy do dziś.
Przyjaciel i inspirator św. Hieronima: wkład w historię Biblii
Jednym z najbardziej znaczących aspektów działań Damazego było wspieranie badań nad Pismem Świętym. Papież powierzył młodemu wówczas Hieronimowi zadanie dokonania korekty przekładów biblijnych używanych w liturgii rzymskiej. Praca ta stała się fundamentem późniejszej Wulgaty, oficjalnego przekładu Biblii na łacinę w Kościele zachodnim.
Św. Hieronim wielokrotnie wspomina Damazego jako swojego duchowego przewodnika i protektora. W listach nazywa go „męczennikiem pragnienia”, ponieważ papież z równą gorliwością jak męczennicy pragnął oddać życie za prawdę. Dzięki inicjatywie Damazego Kościół otrzymał narzędzie, które przez ponad tysiąc lat stanowiło podstawową formę dostępu do Pisma Świętego dla Zachodu.
Reformator liturgii i strażnik tradycji apostolskiej
Damazy przyczynił się także do uporządkowania rytu rzymskiego. Według przekazów liturgicznych dbał o rozwój śpiewu kościelnego, o piękno sprawowania Eucharystii oraz o wyraźne podkreślenie miejsca męczenników w kalendarzu liturgicznym. Za jego pontyfikatu powiększono i ozdobiono Bazylikę św. Wawrzyńca oraz inne ważne kościoły rzymskie.
To właśnie w tym okresie utrwaliło się przekonanie, że Rzym – stolica męczenników Piotra i Pawła – jest miejscem, w którym historia Kościoła splata się w sposób wyjątkowy z wiarą całej wspólnoty chrześcijańskiej.
Śmierć, kult i dziedzictwo
Święty Damazy I zmarł 11 grudnia 384 roku i został pochowany przy Via Appia, w pobliżu katakumb, którym poświęcił znaczną część życia. Martyrologium Romanum określa go jako papieża „gorliwego w obronie wiary, czciciela męczenników i człowieka głębokiej pobożności”.
Jego pontyfikat uformował obraz Kościoła rzymskiego jako strażnika ortodoksji oraz kustosza pamięci o świadkach wiary. Jego dzieło w dziedzinie badań biblijnych, liturgii i kultu świętych stanowi fundament wielu współczesnych praktyk Kościoła.
