Święty Jan Kanty – uczony sumienia i świadek jedności wiary oraz rozumu
W liturgii Kościoła dzień 23 grudnia poświęcony jest świętemu Janowi Kantemu, prezbiterowi i profesorowi Akademii Krakowskiej, którego postać od wieków pozostaje jednym z najczystszych przykładów świętości realizowanej w zwyczajności życia intelektualnego i kapłańskiego. Brewiarz Rzymski ukazuje go jako kapłana wyróżniającego się głęboką pobożnością, umiłowaniem prawdy i bezinteresowną troską o bliźnich, podkreślając, że droga jego uświęcenia nie prowadziła przez nadzwyczajne objawienia, lecz przez wierność obowiązkom stanu i uczciwość sumienia [1]. Martyrologium Romanum, wspominając go w przeddzień Narodzenia Pańskiego, akcentuje jego miłosierdzie, pokorę i ducha pokoju, wpisując jego życie w szeroki nurt świętości kapłańskiej późnego średniowiecza [2].
Jan Kanty urodził się w 1390 roku w Kętach, w Małopolsce, i już od młodości zdradzał wyjątkowe zdolności intelektualne, które zaprowadziły go na Akademię Krakowską – jeden z najważniejszych ośrodków naukowych Europy Środkowej XV wieku. Po uzyskaniu stopni naukowych z zakresu sztuk wyzwolonych i teologii został kapłanem oraz profesorem tej uczelni, z którą związał całe swoje życie. Historycy Kościoła i dziejów uniwersytetu podkreślają, że Jan Kanty nie był jedynie uczonym w sensie akademickim, lecz prawdziwym mistrzem formującym sumienia studentów, dla których stanowił wzór rzetelności intelektualnej i moralnej [4], [5]. Jego wykłady cechowała precyzja, a zarazem głęboka odpowiedzialność za prawdę, rozumianą nie jako własność uczonego, lecz jako dobro, wobec którego człowiek pozostaje zawsze sługą.
Źródła hagiograficzne i tradycja akademicka przekazują charakterystyczne epizody z jego życia, które Kościół odczytał jako znaki heroicznej cnoty. Jednym z nich jest opowieść o publicznym odwołaniu błędu, który Jan Kanty odkrył w jednym ze swoich wykładów – czynu rzadkiego w epoce, w której autorytet mistrza akademickiego miał niemal nienaruszalny charakter. Ten gest, potwierdzony w przekazach biograficznych i podkreślany przez historyków jako znamienny dla jego osobowości, stał się symbolem uczciwości sumienia, która w oczach Kościoła posiada rangę świadectwa wiary [7]. Brewiarz Rzymski interpretuje taką postawę jako wyraz głębokiej pokory, zakorzenionej w świadomości, że prawda ostatecznie należy do Boga, a nie do ludzkiego rozumu [1].
Integralną częścią duchowości Jana Kantego była również praktyka miłosierdzia i ascezy. Tradycja zgodnie przekazuje, że znaczną część swoich dochodów przeznaczał na pomoc ubogim, sam zaś prowadził życie skromne, niemal surowe. Jego pobożność miała charakter cichy i regularny: codzienna Eucharystia, modlitwa brewiarzowa i troska o sakrament pojednania tworzyły rytm życia, w którym praca naukowa była naturalnym przedłużeniem służby Bogu. Martyrologium Romanum, lakoniczne w swojej formie, właśnie w tej prostocie dostrzega znak świętości, wskazując Jana Kantego jako kapłana, który „nie szukał własnej chwały, lecz pokoju i dobra innych” [2].
Istotnym elementem jego biografii były także pielgrzymki pokutne, zwłaszcza do Rzymu i Ziemi Świętej. Historycy podkreślają, że w realiach XV wieku były to wyprawy niezwykle wymagające, podejmowane nie z pobudek prestiżowych, lecz jako forma duchowego oczyszczenia i nawrócenia [4]. Kościół interpretuje te pielgrzymki jako znak wewnętrznej spójności jego życia: uczony, który przemierzał drogi Europy i Bliskiego Wschodu w duchu pokuty, dawał świadectwo, że wiedza bez pokory prowadzi do pychy, a prawdziwa mądrość rodzi się w drodze ku Bogu.
Znaczenie świętego Jana Kantego zostało oficjalnie potwierdzone przez Kościół w epoce nowożytnej. Papież Klemens XIII, kanonizując go w 1767 roku, wskazał go jako wzór dla duchowieństwa i środowisk akademickich, podkreślając, że świętość nie jest sprzeczna z rozumem, lecz domaga się jego prawego użycia [3]. W późniejszym nauczaniu papieskim postać Jana Kantego bywa przywoływana jako zapowiedź tej syntezy wiary i rozumu, którą Kościół w sposób systematyczny wyraził w dokumencie Fides et ratio [6]. Jego życie ukazuje, że intelektualna uczciwość, pokora i wierność Ewangelii nie tylko mogą współistnieć, lecz wzajemnie się umacniają.
Jan Kanty zmarł 24 grudnia 1473 roku w Krakowie. Jego kult rozwinął się szybko, najpierw w środowisku akademickim, a następnie w całym Kościele w Polsce. Grób w kościele św. Anny stał się miejscem modlitwy studentów i profesorów, a jego postać na trwałe wpisała się w duchową tożsamość narodu. Wspominany 23 grudnia, tuż przed uroczystością Narodzenia Pańskiego, pozostaje wymownym znakiem człowieka, który całe życie przygotowywał się na spotkanie z Prawdą Wcieloną – nie poprzez nadzwyczajne czyny, lecz przez codzienną wierność sumieniu, rozumowi i Ewangelii.
Bibliografia
[1] Breviarium Romanum, Editio typica, Typis Vaticanis, Roma.
[2] Martyrologium Romanum, Editio typica altera, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2004.
[3] Klemens XIII, Bulla canonizationis Sancti Ioannis Cantii, Roma, 1767.
[4] J. Kłoczowski, Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Znak, Kraków, 2000.
[5] S. Wielgus, Uniwersytet Krakowski w XV wieku, Wydawnictwo KUL, Lublin, 1996.
[6] Jan Paweł II, Fides et ratio, Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 1998.
[7] H. Barycz, Święty Jan Kanty. Studium historyczne, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, 1949.
(*) Wizerunki świętych i błogosławionych generowane przez AI na podstawie opisów i innych dostępnych materiałów graficznych.
