Przyjaciel, który powrócił z cienia: Tajemnica Świętego Łazarza z Betanii
W kalendarzu liturgicznym niewiele jest postaci, które budzą tak głęboką fascynację teologiczną i historyczną jak Święty Łazarz. Choć zreformowany kalendarz ogólnokierunkowy (posoborowy) łączy jego wspomnienie z siostrami – Marią i Martą – w dniu 29 lipca, to jednak data 17 grudnia pozostaje głęboko zakorzeniona w tradycji zachodniej. To właśnie pod tą datą w dawnym Martyrologium Romanum wspominano "świętego Łazarza, biskupa Marsylii i brata świętej Marii Magdaleny oraz Marty" [1]. Kim był człowiek, który dla Jezusa stał się powodem do łez, a dla Kościoła symbolem nadziei silniejszej niż śmierć?
Świadek w Betanii: "Panie, oto choruje ten, którego kochasz"
Postać Łazarza jest nierozerwalnie związana z Ewangelią wg św. Jana. Mieszkał w Betanii, niespełna trzy kilometry od Jerozolimy, w domu, który dla Chrystusa był oazą przyjaźni i odpoczynku. Teologia biblijna podkreśla, że relacja Jezusa z Łazarzem nie była jedynie relacją Mistrz-uczeń, ale głęboką, ludzką przyjaźnią (philia). Płacz Jezusa nad grobem przyjaciela jest jednym z najbardziej poruszających dowodów na pełne człowieczeństwo Syna Bożego [2].
Cud wskrzeszenia Łazarza (J 11, 1-44) stanowi kulminacyjny "znak" (semeion) w narracji janowej, bezpośrednio prowadzący do decyzji Sanhedrynu o skazaniu Jezusa na śmierć. Benedykt XVI w swoich rozważaniach zauważał, że Łazarz stał się "prototypem" zmartwychwstania ciał, choć jego powrót do życia był powrotem do doczesności, a nie jeszcze ostatecznym Zmartwychwstaniem w chwale [3]. Łazarz musiał umrzeć po raz drugi – co czyni jego postać niezwykle intrygującą z psychologicznego i duchowego punktu widzenia. Był człowiekiem, który przekroczył granicę cienia i powrócił, niosąc w sobie tajemnicę "drugiego życia".
Od Betanii do Marsylii: Hagiograficzna podróż
Co stało się z Łazarzem po Zesłaniu Ducha Świętego? Tutaj Pismo Święte milknie, a głos zabiera bogata tradycja hagiograficzna, szczególnie silna w Kościele zachodnim. Według starożytnych przekazów, potwierdzonych przez historyków Kościoła badających legendy prowansalskie, Łazarz wraz z siostrami stał się celem prześladowań ze strony Żydów w Jerozolimie. Jako "żywy dowód" bóstwa Jezusa, był niewygodny dla ówczesnych władz religijnych [4].
Zgodnie z Złotą Legendą Jakuba de Voragine oraz tradycją utrwaloną w brewiarzach francuskich, rodzeństwo z Betanii zostało wsadzone na statek bez wioseł, żagli i steru, i puszczone na morze na pewną zgubę. Opatrzność jednak sprawiła, że łódź dobiła do brzegów dzisiejszej Francji, w okolice Marsylii. Tam Łazarz miał rozpocząć działalność ewangelizacyjną, zostając pierwszym biskupem Marsylii.
Właśnie ta tradycja uzasadnia datę 17 grudnia. Dawne Martyrologium Rzymskie pod tym dniem odnotowywało: W Marsylii we Francji, świętego Łazarza Biskupa, którego Pan wskrzesił z martwych [1]. Źródła hagiograficzne podają, że po wielu latach owocnej posługi pasterskiej, Łazarz miał ponieść śmierć męczeńską za czasów prześladowań Domicjana, zostając ściętym w jaskini, która służyła za więzienie.
Relikwie i spór o tożsamość
Historia kultu św. Łazarza jest skomplikowana przez istnienie relikwii w dwóch miejscach: w Autun (Burgundia) oraz w Marsylii. W średniowieczu Katedra św. Łazarza w Autun stała się jednym z najważniejszych centrów pielgrzymkowych Europy, wierząc, że posiada szczątki Przyjaciela Pańskiego. Badania historyczne z XVII i XVIII wieku (m.in. prace bollandystów) wskazywały na możliwe pomylenie dwóch postaci: Łazarza z Betanii i Łazarza, biskupa Aix z V wieku. Niemniej jednak, Kościół przez wieki akceptował kult Łazarza z Betanii jako apostoła Galii, widząc w tej tradycji duchową ciągłość między Ziemią Świętą a ewangelizacją Europy [5].
Duchowe przesłanie na Adwent
Wspominanie św. Łazarza 17 grudnia, w drugiej części Adwentu (kiedy rozpoczynają się Wielkie Antyfony), ma głęboki sens symboliczny. Łazarz jest zwiastunem tego, że dla Boga nie ma sytuacji bez wyjścia. Jest patronem tych, którzy czują się martwi duchowo, "cuchnący" grzechem (jak określiła to biblijna Marta), i zamknięci w grobie beznadziei. Jego życie uczy, że na głos Chrystusa ("Wyjdź na zewnątrz!") każda kamienna płyta przygniatająca ludzkie serce może zostać odsunięta.
Bibliografia
[1] Martyrologium Romanum: Gregorii Papae XIII jussu editum, Editio novissima, Romae: Typis Polyglottis Vaticanis, 1956, s. 303 (zapis dla 17 grudnia).
[2] R.E. Brown, The Gospel According to John (I-XII), The Anchor Bible, vol. 29. New York: Doubleday, 1966, s. 421-427.
[3] Benedykt XVI, Anioł Pański, Rozważanie przed modlitwą, 9 marca 2008.
[4] V. Saxer, Le culte de Marie Madeleine en Occident des origines à la fin du moyen âge, Auxerre-Paris, 1959, s. 12-18.
[5] H. Fros, F. Sowa, Księga imion i świętych, t. 3. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1998, s. 680-681.
(*) Wizerunki świętych i błogosławionych generowane przez AI na podstawie opisów i innych dostępnych materiałów graficznych.
