Drugi Apostoł Niemiec: Św. Piotr Kanizjusz i intelektualna obrona wiary
W kalendarzu liturgicznym, tuż przed uroczystością Bożego Narodzenia – 21 grudnia – Kościół wspomina postać, która w XVI wieku ocaliła katolicyzm w krajach niemieckojęzycznych przed całkowitym zanikiem. Święty Piotr Kanizjusz (Peter Kanis), jezuita i Doktor Kościoła, to postać monumentalna, a jednocześnie niezwykle nowoczesna w swoim podejściu do ewangelizacji. W czasach, gdy Europa płonęła od religijnych sporów, on wybrał oręż, który okazał się skuteczniejszy od miecza: edukację, katechezę i dialog [1].
Od Holandii do Rzymu: Powołanie w czasach burzy
Urodził się w 1521 roku w Nijmegen (wówczas wchodzącym w skład Cesarstwa Niemieckiego, dziś w Holandii), w roku, w którym Marcin Luter został ekskomunikowany. Ta koincydencja dat symbolicznie naznaczyła całe jego życie. Syn burmistrza, przeznaczony do kariery prawniczej, przeżył duchowy wstrząs podczas studiów w Kolonii. Kluczowym momentem było spotkanie ze św. Piotrem Fabrem, jednym z pierwszych towarzyszy św. Ignacego Loyoli. Pod jego wpływem, w 1543 roku, Kanizjusz wstąpił do nowo powstałego Towarzystwa Jezusowego, stając się pierwszym niemieckim jezuitą [2].
Jego formacja duchowa była głęboko zakorzeniona w mistycyzmie nadreńskim i duchowości Devotio Moderna, ale ostateczny szlif nadały jej „Ćwiczenia Duchowne” św. Ignacego. Historycy podkreślają, że Kanizjusz łączył w sobie ogień kontemplacji z żelazną dyscypliną działania. Już jako młody kapłan brał udział w Soborze Trydenckim jako teolog kardynała Otto von Truchsessa, co dało mu wgląd w najpilniejsze potrzeby reformy Kościoła [3].
Katechizm jako bestseller
Największym wyzwaniem dla Kanizjusza była sytuacja w Niemczech. Herezja reformacyjna rozprzestrzeniała się błyskawicznie, a duchowieństwo katolickie było intelektualnie i moralnie nieprzygotowane do obrony wiary. Papież i św. Ignacy wysłali Kanizjusza w samo serce tego duchowego huraganu.
Zrozumiał on, że kazania polemiczne to za mało. Potrzebna była praca u podstaw. Jego magnum opus stały się katechizmy. W latach 1555–1558 opracował trzy wersje: „Wielki Katechizm” dla studentów i duchownych, „Mały Katechizm” dla młodzieży i ludu prostego oraz wersję pośrednią.
Dzieła te okazały się fenomenem wydawniczym. Jeszcze za życia autora doczekały się ponad 200 wydań i zostały przetłumaczone na 12 języków. Benedykt XVI w swojej katechezie o Kanizjuszu zauważył, że sukces tych publikacji tkwił w ich formie: Kanizjusz nie atakował agresywnie przeciwników, lecz w sposób jasny, biblijny i logiczny wykładał doktrynę katolicką w formie pytań i odpowiedzi. Stworzył język teologiczny, który uformował pokolenia katolików w Europie Środkowej na kolejne stulecia [4].
Edukator i dyplomata
Nazywany przez Leona XIII „Drugim Apostołem Niemiec” (po św. Bonifacym), Kanizjusz był tytanem pracy. Przemierzył pieszo i konno około 30 tysięcy kilometrów, głosząc kazania i zakładając kolegia jezuickie, które stały się bastionami kontrreformacji (m.in. w Ingolstadt, Wiedniu, Pradze, Monachium). Był doradcą cesarzy Ferdynanda I i Rudolfa II oraz licznych książąt Rzeszy.
Mimo ogromnych wpływów politycznych, odznaczał się pokorą. Wielokrotnie odmawiał przyjęcia godności biskupiej (zgodził się jedynie na tymczasowe administrowanie diecezją wiedeńską), aby pozostać wiernym ślubom zakonnym i zachować mobilność misyjną. W polemikach z protestantami zalecał umiar, pisząc: „Nie należy ranić miłości chrześcijańskiej… Prawdę trzeba proponować ze spokojem i miłością” [5].
Ostatnie lata we Fryburgu
Schyłek życia spędził we Fryburgu Szwajcarskim, gdzie został wysłany, by założyć kolejne kolegium. Tam, mimo podupadającego zdrowia, kontynuował pracę pisarską i duszpasterską. Zmarł 21 grudnia 1597 roku. Jego relikwie spoczywają w kościele kolegium św. Michała we Fryburgu.
Papież Pius XI, kanonizując go i ogłaszając Doktorem Kościoła w 1925 roku, w bulli Militantis Ecclesiae podkreślił, że Kanizjusz jest wzorem obrońcy prawdy w czasach zamętu. Jego wspomnienie liturgiczne, w nowym kalendarzu rzymskim wyznaczone na 21 grudnia (w dawnym kalendarzu obchodzono je 27 kwietnia), przypomina nam, że prawdziwa odnowa Kościoła zawsze zaczyna się od pogłębienia wiedzy o Bogu i osobistej świętości [6].
Bibliografia
[1] Dicasterium pro Cultu Divino et Disciplina Sacramentorum, Martyrologium Romanum. Editio altera. Libreria Editrice Vaticana, 2004, s. 735.
[2] J. Brodrick, Saint Peter Canisius, S.J. 1521-1597. London: Sheed and Ward, 1935, s. 45-50.
[3] Benedykt XVI, Audiencja Generalna: Święty Piotr Kanizjusz, Watykan, 9 lutego 2011.
[4] K. Schatz, Sobory powszechne – punkty zwrotne w historii Kościoła. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2001, s. 188-190.
[5] P. Canisius, Epistulae et Acta, ed. O. Braunsberger, vol. I. Friburgi Brisgoviae, 1896, s. 430.
[6] Pius XI, Bulla Militantis Ecclesiae, "Acta Apostolicae Sedis", vol. 17 (1925), s. 257-261.
(*) Wizerunki świętych i błogosławionych generowane przez AI na podstawie opisów i innych dostępnych materiałów graficznych.
