Kult Matki Bożej Ostrobramskiej ma swoje korzenie w Wilnie, w murach Ostrej Bramy – jednej z dawnych bram miejskich. To właśnie tam, w XVII wieku, umieszczono cudowny obraz Maryi, który przez wieki stał się symbolem nadziei, jedności narodów i Bożego miłosierdzia. Obraz przedstawia Maryję bez Dzieciątka, z rękami skrzyżowanymi na piersi. Nawiązuje on do tajemnicy Zwiastowania i całkowitego oddania się Bogu.
Ostra Brama była miejscem szczególnego znaczenia zarówno dla Polaków, jak i Litwinów. Liczne świadectwa łask i uzdrowień sprawiły, że kult szybko rozprzestrzenił się poza granice Wilna. Papież Pius XII zatwierdził oficjalnie tytuł „Matki Miłosierdzia”, podkreślając Jej niezwykłą rolę jako orędowniczki ludzi potrzebujących.
W Polsce wspomnienie Matki Bożej Ostrobramskiej obchodzimy 16 listopada. Jest to dzień wdzięczności za Jej opiekę i wstawiennictwo. Wielu wiernych pielgrzymuje do Ostrej Bramy, aby zawierzyć Maryi swoje życie, rodziny i sprawy codzienne. Jej kult pozostaje jednym z najbardziej żywych i rozpoznawalnych na terenach dawnej Rzeczypospolitej.
Wilno – miasto z „okiem” skierowanym ku niebu
U początków kultu Matki Bożej Ostrobramskiej stoi zwyczaj, który z dzisiejszej perspektywy może wydawać się prosty: w średniowiecznych miastach nad bramami wjazdowymi umieszczano wizerunki Chrystusa lub świętych, aby „czuwali” nad podróżnymi i bronią miasta. Tak było również w Wilnie, gdzie na Bramie Miednickiej, zwanej z czasem Ostrą Bramą, umieszczono obraz Maryi. Z czasem miejsce czysto praktyczne – element murów obronnych – stało się jednym z najważniejszych sanktuariów maryjnych w tej części Europy.
Cudowny wizerunek „Matki Miłosierdzia” (Aušros Vartų Dievo Motina) to obraz temperowy na dębowych deskach, powstały około 1630 roku, w stylistyce północnego renesansu. Przedstawia Maryję bez Dzieciątka, z dłońmi skrzyżowanymi na piersi – w geście pokornej modlitwy i całkowitego zawierzenia Bogu.
Z obrazu nad bramą do serc narodów
Początkowo obraz miał charakter „miejskiego” wizerunku opiekuńczego. Dopiero z czasem wokół niego zaczęły gromadzić się rzesze wiernych, prosząc o łaski i dziękując za wysłuchane modlitwy. Już w XVII wieku powstała pierwsza kaplica, a w 1761 roku bernardyn Hilarion ogłosił drukiem zbiór co najmniej 17 cudów przypisywanych wstawiennictwu Matki Bożej z Ostrej Bramy – w tym spektakularne uzdrowienia i uratowanie dziecka po ciężkim upadku.
W XVIII wieku umocniło się przekonanie o szczególnej opiece Maryi nad Wilnem i całą Rzeczpospolitą. Podczas wojny północnej (początek XVIII w.), gdy wojska szwedzkie zajęły miasto, doszło – według tradycji – do wydarzenia odczytanego jako znak z Nieba: ciężkie, żelazne wrota bramy nagle runęły, miażdżąc kilku żołnierzy. Wkrótce potem nastąpiło udane kontruderzenie armii polsko-litewskiej. Wydarzenie to w mentalności mieszkańców zostało odczytane jako interwencja Matki Bożej.
Koronacja i tytuł „Matki Miłosierdzia”
Kult Matki Bożej Ostrobramskiej dojrzewał przez wieki, aż w II Rzeczypospolitej przybrał wymiar wręcz ogólnonarodowy. 2 lipca 1927 r. w Wilnie dokonano uroczystej koronacji obrazu papieskimi koronami. Zgodę na koronację udzielił papież Pius XI, a uroczystość stała się wydarzeniem religijnym i państwowym. Uczestniczyli w niej m.in. prezydent Ignacy Mościcki i marszałek Józef Piłsudski, a koronacji dokonał kard. Aleksander Kakowski. Wówczas oficjalnie nadano obrazowi tytuł Matki Miłosierdzia.
Charakterystycznym elementem wizerunku są srebrne „sukienki” (riza) oraz dwie korony – symbol królewskiej godności Maryi, a zarazem nawiązanie do idei opieki nad różnymi narodami dawnej Rzeczypospolitej.
Ostra Brama a orędzie Bożego Miłosierdzia
Z sanktuarium ostrobramskim wiąże się jeszcze jedno ważne wydarzenie: to właśnie tam w 1935 r., podczas triduum z okazji Jubileuszu Odkupienia, po raz pierwszy publicznie wystawiono obraz Jezusa Miłosiernego według wizji św. Faustyny Kowalskiej. Ona sama uczestniczyła w tych uroczystościach, a ich duchowe owoce zapisała w „Dzienniczku”.
W ten sposób w Wilnie spotykają się dwa wielkie nurty: maryjny – związany z Matką Miłosierdzia – oraz nabożeństwa do Bożego Miłosierdzia. Dla wielu pielgrzymów to miejsce jest konkretna „bramą nadziei”: przez Maryję, Matkę Miłosierdzia, przychodzą do Jezusa, który jest samym Miłosierdziem.
Ostra Brama dzisiaj
Dziś sanktuarium Matki Bożej Ostrobramskiej pozostaje jednym z najważniejszych miejsc kultu maryjnego w Europie Wschodniej. Przybywają tam pielgrzymi z Litwy, Polski, Białorusi, Ukrainy czy Łotwy – katolicy i prawosławni. W 1993 r. w kaplicy Ostrej Bramy modlił się św. Jan Paweł II podczas pielgrzymki na Litwę.
W Polsce liturgiczne wspomnienie Matki Bożej Ostrobramskiej, Matki Miłosierdzia, przypada 16 listopada. To dobra okazja, aby w parafiach na nowo odkrywać sens słów: „Pod Twoją obronę uciekamy się, Matko Miłosierdzia…”.
